Bộ đồ thờ bằng gỗ gồm những loại nào?

Đối với người Việt Nam, thờ cúng tổ tiên đã trở thành một điều gì đó thiêng liêng và ăn sâu vào trong tiềm thức mỗi người. Tục lệ này thường được giáo huấn từ thế hệ trước, được áp dụng chặt chẽ và rộng rãi cho đến ngày nay. Thông qua không gian thờ cúng mà cụ thể là bàn thờ người ta sẽ biết ngay đời sống tâm linh của gia đình đó ra sao? Sự hiếu kính và niềm tin đối với thế giới vô hình như thế nào? Bộ đồ thờ cúng bằng gỗ chính là minh chứng rõ ràng, sâu sắc nhất cho những điều nêu trên. 

Bộ đồ thờ bằng gỗ – Bát hương

Phong tục thờ cúng tổ tiên của người Việt được thể hiện bằng việc chọn lựa, bố trí các vật dụng trên bàn thờ trong đó có bát hương. Nhìn thấy bát hương chúng ta có thể hình dung thấy một thế giới tâm linh. Đây được coi là một nét đẹp văn hóa của người Việt Nam. Người ta quan niệm rằng, bát hương mà sạch sẽ, các tàn hương cuộn đẹp, vừa phải thì gia đình sẽ êm ấm, no đủ. Bát hương cũng là vật phẩm cho chúng ta thấy rõ nhất việc lưu giữ những giá trị tốt đẹp của dân tộc từ đời này qua đời khác.

Bát hương trong bộ đồ thờ bằng gỗ là một vật phẩm mang ý nghĩa lớn về mặt tinh thần. Nó hướng con người đến những nhận thức thánh thiện hơn. Những nén hương cùng khói tỏa ra thể hiện sự thành tâm, hiếu thảo. Mọi ước muốn, tâm nguyện của gia chủ đối với tổ tiên cũng theo đó mà bay đi. Cũng chính vì là vật phẩm thiêng liêng nên dù chọn mua hay lau chùi, bốc bát hương, gia chủ cần đặc biệt chú ý đến yếu tố tâm linh.

Bộ đồ thờ bằng gỗ – Đỉnh/Lư hương

Trong bộ đồ thờ bằng gỗ không thể không kể đến đỉnh hay lư hương. Đây là khí cụ dùng để thắp hương, xông hương cúng Phật. Đỉnh/lư hương được sử dụng phổ biến trong tục thờ cúng gia tiên để tạo ra mùi hương trầm thơm. Theo quan niệm, hương thơm thể hiện lòng thành kính, sự thanh khiết, cao quý. Lư hương với những làn khói trầm tỏa ra có tác dụng thanh lọc khí vô cùng hiệu quả. Hơn nữa, nó còn có khả năng hóa giải được hung khí, tăng thêm cát khí; giúp gia tăng sự hòa thuận, hiếu thảo, tăng tiến về tài lộc trong gia đình.

Theo quan niệm trời tròn đất vuông cho nên lư hương thường có hình tròn hay vuông. Lư hương được để trên án thờ nên được gọi là “Tọa lư” hoặc “Cúng lư”. Tuy theo thể loại của hương để dâng lên cúng mà có tên gọi khác nhau. Lư hương có rất nhiều hình dạng khác nhau: Bảo đảnh; Phương đẩu; Sư tử; Chim hạc; Liên hoa…Hoa văn trang trí thường là các loại hoa văn cổ, rồng, phương đẩu, quỷ thần, chữ Hán…

Trong nhà Phật, lư hương được gọi là “Bảo đảnh” – “Đảnh báu”. Thông thường, tất cả lư hương có ba chân. Theo quan niệm của Phật giáo đây là tượng trưng cho Tam bảo, Phật Pháp Tăng. Vì không thể thiếu một trong ba chân nên gọi là “Cụ túc”. Tóm lại, lư hương thể hiện nét đẹp văn hóa của thiền tư và trong văn hóa thờ cúng tổ tiên. Nó thể hiện sự thanh tịnh, thoát tục khi được trưng bày trong không gian thờ cúng.

Bộ đồ thờ bằng gỗ – Cặp chim Hạc 

Theo quan niệm của người xưa thì Hạc là loài chim tiên. Chim Hạc có khí phách và phong độ của bậc tiên nhân đạo sĩ. Nó có quan hệ mật thiết với thần tiên của Đạo gia. Hạc là biểu trưng của sự trường thọ, thanh cao, thoát tục. Trong hình tượng trang trí, Hạc thờ có kích thước cao lớn với ước mong phát triển của con người. Hạc có mỏ dài, nhọn như mũi tên của sự vận động.

Hình tượng Hạc ngậm minh châu tượng trưng cho sự cao sang, quyền quý. Hạc ngậm hoa sen biểu trưng cho sự tịnh tâm và giác ngộ. Hình dáng con Hạc đứng trên phiến đá trước sóng triều ngụ ý tới phẩm chất cao quý, mạnh mẽ đối đầu với khó khăn, mang lại may mắn và ấm êm. Thân Hạc hình khom biểu tượng cho bầu trời. Chân Hạc gầy và dài biểu tượng cho cột chống trời. Trên đầu Hạc thường đội đèn hoặc nến, thể hiện cho sự tôn sùng chân lý, ánh sáng, giác ngộ, xua đi tối tăm, u ám.

Cặp chim Hạc chầu trên lưng Rùa thể hiện sự hài hòa, gắn kết giữa trời và đất. Đó cũng là sự gắn kết giữa hai thái cực âm dương, vạn vật cũng nhờ đó mà sinh sôi, phát triển. Cùng với chim Hạc, Rùa cũng là linh vật tượng trưng cho sự trường tồn, bất diệt. Với những ý nghĩa đặc biệt đó, trong bộ đồ thờ cúng bằng gỗ không thể thiếu đôi Hạc. Đôi Hạc thể hiện mong muốn về sự trường tồn, tốt đẹp đến với gia đình.

Bộ đồ thờ bằng gỗ – Đôi chân nến

Đôi chân nến là vật không thể thiếu trên bàn thờ gia tiên. Chúng được dùng để đặt nến thắp, mang lại ánh sáng cho bàn thờ. Nó cũng là sản phẩm dùng để giữ lửa châm hương. Đôi chân nến tượng trưng cho nhật nguyệt. Trong đó, chân nến bên trái hướng Đông tượng trưng cho hành DƯƠNG nghĩa là mặt trời. Chân nến bên phải hướng Tây tượng trưng cho hành ÂM có nghĩa là mặt trăng.

Như vậy, đôi chân nến thờ mang giá trị ý nghĩa vô cùng quan trọng. Nó tượng trưng cho sự sống, phát triển và sinh sôi. Đôi chân nến không chỉ có vai trò là giá đỡ cho những chiếc nến hay đèn dầu mà nó còn biểu trưng cho nguồn sáng của mỗi gia đình Việt. Chân nến có cấu tạo 3 phần: Chân đế, bát nến và nắp nến. Trên bàn thờ, đôi chân nến được đặt hai bên đỉnh thờ và sau bát hương.

Bộ đồ thờ bằng gỗ – Ống hương

Ống đựng hương trong bộ đồ thờ bằng gỗ được thiết kế hình trụ, lõm bên trong. Nó có tác dụng đựng hương/nhang khi thờ cúng. Ống đựng hương có tác dụng về mặt tâm linh, đồng thời, với họa tiết độc đáo do nghệ nhân tạo nên càng giúp không gian thờ cúng trở nên trang trọng, linh thiêng. Qua mỗi nén hương, con cháu sẽ thể hiện được lòng thành tâm, ước nguyện đối với ông bà tổ tiên đã mất.

Có thể nói ống đựng hương cũng là một vật phẩm không thể thiếu trên bàn thờ. Vậy nên, việc đặt ống hương trên bàn thờ cũng là việc không kém phần quan trọng. Ống đựng hương được bày bên tả bên hữu bàn thờ. Dùng để cắm hương cho gọn gàng và thuận tiện khi lấy hương để thắp.

Bộ đồ thờ bằng gỗ – Lọ hoa

Việc dâng hoa cúng không chỉ giúp tăng thẩm mỹ cho không gian thờ cúng mà nó còn có ý nghĩa là dâng những điều thiện lành, tốt đẹp đã làm được trong cuộc sống lên tổ tiên và các đấng thần linh tối cao. Dâng hoa là hành động thành kính, bày tỏ tấm lòng biết ơn của gia chủ đối với người đã khuất.

Việc chọn lọ hoa cũng nên được chú ý bởi ý nghĩa tâm linh của nó. Bên cạnh các loại lọ cắm hoa thông thường như gốm, sứ, thủy tinh…thì lọ hoa bằng gỗ cũng được rất nhiều người ưa chuộng. Lọ hoa bằng gỗ là sản phẩm đồ gỗ mỹ nghệ vô cùng tinh xảo. Nó sẽ là điểm nhấn thẩm mỹ trong không gian thờ cúng của gia đình bạn.

Lọ hoa bằng gỗ thường được tạo nên từ những loại gỗ quý, gỗ thiêng. Dân gian quan niệm rằng, sử dụng lọ hoa gỗ làm vật phẩm thờ cúng hay trưng bày đều có thể đem lại may mắn, tài lộc cho gia chủ. Bên cạnh đó, lọ hoa bằng gỗ có giá cả hợp lý, đáp ứng tốt nhu cầu của đa số gia đình Việt.

Bộ đồ thờ bằng gỗ – Mâm bồng 

Trong bộ đồ thờ bằng gỗ thì mâm bồng là món đồ quan trọng. Mâm bồng trên bàn thờ thường được dùng để đựng hoa quả, trầu cau, tiền mã dâng lên tổ tiên. Việc làm này giúp con cháu có thể bày tỏ lòng thành kính đối với tổ tiên đã khuất. Tùy theo từng gia đình và kích thước bàn thờ mà sử dụng 1,2 hoặc 3 mâm bồng. Nếu bàn thờ sử dụng 1 mâm bồng thì chiếc mâm đó sẽ được dùng để bày ngũ quả. Tùy từng vùng miền, địa phương mà ngũ quả thờ cúng có sự khác nhau.

Nếu trên bàn thờ có 3 mâm bồng thì chiếc ở giữa thường có kích thước to hơn hai chiếc bên cạnh. Thông thường thì mâm bồng ở giữa được dùng để đựng trầu cau, tiền mã. Bên trái (hướng Đông) dùng để đựng hoa và cái còn lại (hướng Tây) dùng để đựng quả. Theo quan niệm, mặt trời mọc ở hướng Đông và lặn ở hướng Tây. Vì thế, khi bình minh lên muôn hoa đua nở và hết một ngày thì kết trái. Đó chính là quy luật vận động của tự nhiên, của vũ trụ và vạn vật.

Mâm bồng hiện nay vẫn giữ được kiểu dáng truyền thống. Nó gồm 2 phần chính là đế và phần mâm. Phần đế là chân trụ, được thiết kế cao khoảng 10-20cm vững chãi. Phần mâm có dạng tròn, hơi võng xuống ở giữa tạo nên nét mềm mại, cân đối cho sản phẩm. Sản phẩm thường được khảm hay tạo những họa tiết, hoa văn mang đậm ý nghĩa tâm linh truyền thống.

Bộ đồ thờ bằng gỗ – Ngai thờ

Ngai thờ hay còn được gọi là “Ỷ thờ”. Nó được đặt ở giữa và trong cùng trên bàn thờ. Bên trong ngai thường được đặt “Thần chủ” hay còn gọi là “Bài vị” – tượng trưng cho sự hiện diện của người đã khuất. Ngai tượng trưng cho chiếc ghế dành cho tổ tiên. Nó được đặt ở vị trí cao nhất để có thể quan sát để tổ tiên chứng giám và phù hộ cho toàn thể gia đình.

Ngai thờ trong bộ đồ thờ bằng gỗ mang ý nghĩa đặc biệt. Gỗ thuộc hành Mộc nên phù hợp với phong thủy bàn thờ (Bàn thờ thường được làm bằng gỗ). Những loại gỗ tốt, gỗ quý sẽ tạo ra sản phẩm có độ bền cao cùng với thời gian. Gỗ có trong tự nhiên, mộc mạc, gần gũi với con người Việt Nam.

Nghệ nhân khi chạm khắc thủ công sẽ tạo ra những sản phẩm có “hồn”. Điều mà ngai thờ bằng những chất liệu khác không thể có được. Khi chọn mua ngai thờ nên chọn ngai thờ được chế tác theo mẫu mã truyền thống. Cụ thể, hai tay ngai là đôi rồng ngậm ngọc minh châu – tượng trưng cho sự tôn nghiêm; mặt tựa được chạm chữ Thọ và trên đỉnh là hình mặt nguyệt.

Bộ đồ thờ bằng gỗ – Đài thờ/Chóe thờ

Trong bộ đồ thờ bằng gỗ, đài thờ/chóe thờ được dùng để đựng muối gạo và nước sạch. Trong tư tưởng của người Việt, người mất sẽ có cuộc sống ở thế giới bên kia. Vì vậy, họ cũng cần những thứ cơ bản trong cuộc sống hàng ngày như muối, gạo, nước sạch. Đài thờ/chóe thờ được lấy từ hình ảnh thạp gạo lúc nào cũng đầy của quan lại, địa chủ. Đặt lên bàn thờ với mong muốn về cuộc sống ấm no, dư dả về tiền bạc.

Đài thờ/chóe thờ thể hiện được lòng hiếu kính, tưởng nhớ và mong muốn những điều tốt đẹp của con cháu đến với người đã mất. Thông thường, bộ đài thờ/chóe thờ được thiết kế bố cục gồm 3 phần:

  1. Phần nắp có dáng một chiếc lồng bàn úp, giữa có núm tròn như búp sen. Phần trên nắp gấp khúc tròn xuống miệng rồi loe lớn ra thành vành chờm lên miệng.
  2. Mép miệng phẳng, để mộc tạo điều kiện tiếp giáp với nắp rất khít, vành ngoài vê tròn thành gờ nhỏ. Cổ đứng, ngắn, vai nở, thân phình thuôn dần về đáy. Trên phần nở nhất của được trang trí hình Rồng hoặc họa tiết hoa sen.
  3. Phần chân đế: Chân đế choãi ra đối với chóe to hoặc thon vào đối với chóe nhỏ. Sát mép là đường vòng tròn bao quanh màu xanh tạo bố cục trang trí cân đối và hài hòa.

Bộ đồ thờ bằng gỗ – Đèn dầu

Đèn dầu luôn được đặt ở vị trí ưu tiên trên bàn thờ. Theo quan niệm của người Việt, lửa mang ý nghĩa là cầu nối vô hình giữa thế giới của người âm và trần gian. Điều này được thể hiện rõ rệt nhất thông qua hình thức thắp hương. Trong tâm linh người Việt luôn tin rằng khi thắp một nén hương sẽ tạo nên một “chiếc cầu” vô hình kết nối giữa con cháu và tổ tiên đã mất.

Để thể hiện lòng thành kính đối với những người đã mất, vào mỗi dịp như giỗ, sóc, vọng, lễ, tết, con cháu sẽ dâng hương lên bàn thờ. Khi thắp hương, con cháu sẽ khấn vái, cầu mong tổ tiên chứng giám cho lòng thành, phù hộ cho gia đình luôn êm ấm, bình an, tài lộc…Lòng thành kính của người thắp hương sẽ quyện theo làn khói đi tới cõi thiêng.

Về mặt phong thủy, trên bàn thờ cần hội tụ đầy đủ yếu tố Ngũ hành. Đảm bảo được điều đó mới tạo được sự cân bằng và có thêm nhiều tài lộc. Thắp hương hay nến sẽ có yếu tố hành Hỏa. Còn lại sẽ không có yếu tố hành Hỏa, như vậy là thiếu hụt đi sự cân bằng theo thuyết Ngũ hành. Tuy nhiên, chúng ta không thể thắp hương hay nến liên tục. Lúc này, sử dụng đèn dầu là giải pháp tốt nhất. Sử dụng đèn dầu còn coi như là một giải pháp hữu hiệu ngăn chặn năng lượng xấu xâm nhập, xua đuổi tà ma, bùa chú; giúp vong linh được thờ không bị quấy phá hay không thể cản ngự được.

Trên đây, làng nghề Cát Đằng đã chia sẻ chi tiết về bộ đồ thờ bằng gỗ. Mỗi vật phẩm có tác dụng và mang một ý nghĩa tâm linh riêng. Điểm chung giữa các vật phẩm này là sự kết tinh tâm tư, tình cảm, lòng tôn kính của con cháu đối với ông bà tổ tiên đã mất./.