Câu đối nhà thờ họ bằng chữ Hán

Câu đối nhà thờ họ

Cùng với cây đa, giếng nước, sân đình – những hình ảnh tiêu biểu của làng quê Việt Nam, cội rễ với đa phần người Việt là sự gắn kết và tiếp nối của bao thế hệ qua những bộ gia phả, hoành phi câu đối nhà thờ họ…Những vật phẩm đó chính là điểm tựa tinh thần của hiện tại từ quá khứ. 

Tóm tắt nội dung (mục lục)

Tìm hiểu khái quát về câu đối

Khái niệm

Câu đối là một thể loại mang tính biền ngẫu. Nó được dùng thể thức đối đôi mà biểu hiện ý nghĩa, tư tưởng. Chữ đối ở đây có nghĩa là đối lập, thành đôi. Câu đối có tên gọi khác là “Đối liên”. Đối liên dùng để chỉ một dạng sơ khởi của nó là “Đào phú” – bùa gỗ đào. Người xưa gọi câu đối là “Doanh thiếp”, “Doanh liên”. Câu đối được làm từ gỗ, phủ sơn ta, sơn vecni hoặc sơn son thếp vàng, thếp bạc.

Nguồn gốc

Câu đối có nguồn gốc từ Trung Quốc. Người Trung Quốc gọi là “Đối liên” nhưng tên gọi xưa của nó là “Đào phú”. Câu đối được xem là tinh hoa của văn hóa chữ Hán. Người Trung Quốc quan niệm rằng” Nếu thơ là tinh hoa của văn hóa chữ nghĩa thì câu đối là tinh hoa của tinh hoa”. Như vậy, một câu đối khi đã được mọi người sử dụng và lưu truyền sẽ mang những tinh hoa văn hóa vô cùng sâu sắc. Đối liên có lịch sử cách đây khoảng 3000 năm. Tuy nhiên, theo Tống sử Thục thế gia, câu đối đầu tiên được ghi lại do chính chúa nhà Hậu Thục (934-965) là Mạnh Sưởng viết trên tấm gỗ đào vào năm 959.

Nguyên tắc của câu đối

Khi viết câu đối, nếu chọn được câu chữ tuân theo những nguyên tắc sau thì câu đối được gọi là chỉnh đối hay cân đối.

Đối ý và đối chữ

Đối ý: Hay ý phải cân nhau, đặt thành 2 câu sóng nhau.

Đối chữ: Xét trên hai phương diện là thanh và loại. Về thanh thì thanh bằng sẽ đối với thanh trắc và ngược lại. Về loại thì thực tự – chữ nặng như trời, đất, cây…phải được đối với thực tự. Hư tự – chữ nhẹ như thì, mà, ru…phải đối với hư tự. Danh từ phải đối với danh từ. Động từ phải đối với động từ. Nếu vế đối này có chữ nho thì vế kia cũng phải đặt chữ Nho.

Vế câu đối

Một câu đối gồm hai câu đi song nhau, mỗi câu là một vế. Nếu câu đó từ một người sáng tác thì gọi là vế trên và vế dưới. Nếu một người nghĩ ra một vế để người khác làm vế kia thì gọi là vế ra và vế đối. Khi một câu đối do một người làm ra cả hai vế, thì chữ cuối, vế trên, câu bên phải (khi treo) là thanh trắc; chữ cuối, vế dưới, câu bên trái là thanh bằng.

Số chữ và các thể câu đối

Số chữ trong câu đối không nhất định. Theo số chữ và cách đặt câu có thể chia câu đối ra làm các thể sau:

  1. Câu đối tiểu: Là những câu có 4 chữ trở xuống.
  2. Câu đối thơ: Là những câu làm theo lối đặt câu của thể thơ ngũ ngôn hoặc thất ngôn.
  3. Câu đối phú: Là những câu làm theo các lối đặt câu của thể phú, bao gồm:
  • Lối câu song quan: Là những câu có từ 6 đến 9 chữ và được đặt thành một đoạn liền.
  • Câu cách cú: Là những câu mà mỗi vế được chia làm 2 đoạn, một đoạn ngắn và một đoạn dài.
  • Lối câu gối hạc hay hạc tất: Là những câu mà mỗi vế có 3 đoạn trở lên.

Luật bằng trắc

Thứ nhất: Câu tiểu đối

  • Vế phải: trắc – trắc – trắc
  • Vế trái: bằng – bằng – bằng.

Thứ hai: Câu đối thơ

  • Câu đối thơ phải theo đúng luật bằng trắc của hai câu thực và câu luận trong lối thơ ngũ ngôn hoặc thất ngôn.

Thứ ba: Câu đối phú

  • Chữ cuối mỗi vế và chữ cuối mỗi đoạn phải là bằng đối với trắc hoặc trắc đối với bằng.
  • Khi mỗi vế đối có từ 2 đoạn trở lên thì chữ cuối vế là trắc, chữ cuối các đoạn trên phải là bằng và ngược lại.
  • Nếu đoạn đầu hoặc đoạn dưới có đúng 7 chữ thì đoạn ấy thường theo luật thơ thất ngôn.

Phân loại

Trung Quốc

Phân loại theo cách dùng

  1. Xuân liên: Câu đối xuân, thường được sử dụng vào dịp Tết, treo ở cửa.
  2. Doanh liên: Câu đối treo ở cột trụ, dùng trong nhà, cơ quan, cung điện của vua và những nơi cổ kính.
  3. Hạ liên: Câu đối chúc mừng, nó thường được dùng để chúc thọ, sinh nhật, hôn giá, thăng quan tiến chức, có con, khai nghiệp…
  4. Vãn liên: Câu đối than vãn, dùng khi ai điệu tử vong
  5. Tặng liên: Dùng để tán thán, đề cao hoặc khuyến khích người khác.
  6. Trung đường liên: Dùng để treo ở những khách đường lớn, chỗ nhiều người lưu ý và được phối hợp với thư pháp.

Phân loại theo đặc điểm nghệ thuật

  1. Điệp tự liên: Một chữ xuất hiện liên tục
  2. Phức tự liên: Hai vế có chữ giống nhau nhưng không xuất hiện một cách trùng phức liên tục.
  3. Đỉnh châm liên: Chữ nằm phần đuôi của câu đầu lại là chữ đầu của câu sau.
  4. Khảm tự liên: Bao gồm số, phương vị, tiết khí, niên hiệu, họ người, nhân danh, địa danh, vật danh.
  5. Xích (sách) tự liên: Mỗi hợp thể tự bên trong câu đối tách thành bao nhiêu chữ đơn thể. Có thể người phân ra tinh tế hơn nữa là mở chữ ra, hợp chữ lại, tách chữ ra.
  6. Âm vận liên: Bao gồm đồng âm dị tự, đồng tự dị âm cùng với điệp vận.
  7. Hài thú liên: Hàm dung ý nghĩa khôi hài, ẩn kín.
  8. Vô tình đối: Ý nghĩa trên dưới không tương quan, có chỉnh những chữ, từ. Phần lớn vô tình đối này ít thấy ý vị, hoàn toàn có thể quy nhập vào hài thú liên bên trên.
  9. Hồi văn liên: Đọc xuôi hay đọc ngược ý tứ hoàn toàn như nhau.

Việt Nam

  1. Câu đối Tết: Làm để dán nhà, cửa, đền, chùa…vào dịp Tết Nguyên Đán.
  2. Câu đối mừng: Làm để tặng người khác trong những dịp vui mừng như mừng thọ, đám cưới, nhà mới.
  3. Câu đối phúng: Làm để viếng người mất.
  4. Câu đối thờ: Là những câu tán tụng công đức tổ tiên hoặc thần thánh làm để dán hoặc treo những chỗ thờ.
  5. Câu đối tự thuật: Là những câu kẻ ý chí, sự nghiệp của mình và thường được dán ở chỗ ngồi chơi.
  6. Câu đối tặng: Là những câu đối làm ra để đề vào chỗ nào đó hoặc tặng cho người khác.
  7. Câu đối tức cảnh: Là những câu tả ngay cảnh trước mắt.
  8. Câu đối chiết tự: Là những câu do sự tách chữ Hán hoặc Nôm ra từng nét hoặc từng phần mà đặt thành câu.
  9. Câu đối trào phúng: Là những câu làm để chế diễu, châm chích một người nào đó.
  10. Câu đối thách (đố): Người ta nghĩ ra những câu đối oái oăm, cầu kỳ rồi người ta tự đối lấy hoặc thách người khác đối.
  11. Câu đối tập cú: Là những câu lấy chữ sẵn ở trong sách hoặc ca dao, tục ngữ.
Câu đối nhà thờ họ
Câu đối có nguồn gốc từ Trung Quốc

Câu đối nhà thờ họ 

Ý nghĩa câu đối nhà thờ họ

Câu đối là một loại thể văn học, có tính chất bác học thuộc thể biền ngẫu. Ở nước ta, câu đối được bắt nguồn từ đời sống thực tế. Bên cạnh đó, nó được bắt nguồn từ cách nói đối ngẫu tự nhiên của ngôn ngữ dân tộc. Tính cân xứng là một đặc tính rất điển hình của Tiếng Việt. Theo nguyên lý cấu trúc loại hình, tiếng Việt là ngôn ngữ đơn tiết. Tuy nhiên, nó lại chứa một khối lượng không nhỏ các từ song tiết. Đây là cơ sở thích hợp cho việc phát triển thể loại câu đối.

Câu đối trở thành nhu cầu tinh thần mọi người biểu lộ sự thích thú, ưa chuộng chữ nghĩa, văn chương cùng cái thi vị của hồn thơ mà ai ai cũng muốn có. Ngày xưa, những người “văn hay chữ tốt” đều tự tay viết câu đối để trang trí cho không gian thờ cúng trong nhà mình. Câu đối nhà thờ họ có nội dung mang ý nghĩa tốt đẹp. Đôi khi là nhắc nhở con cháu hướng đến đạo đức, vui vẻ, hạnh phúc, làm ăn phát đạt. Tục chơi câu đối tuy đã có từ xưa nhưng đến nay vẫn còn giữ được tính thời sự. Đặc biệt là những gia đình, dòng họ mà truyền thống dân tộc vốn là “mã di truyền” khắc vào tâm khảm họ.

Câu đối nhà thờ họ nổi tiếng

Câu đối nhà thờ họ ở trung du miền núi phía Bắc

1. Nhà thờ một số dòng họ khai hoang lấn biển vùng Hà Nam, Hưng Yên, Miếu Tiên Công

“Năng lực kiên cường phụ đê ngự thủy khẩn hoang dương danh kim cổ

Kỳ công vĩ đại tang hải thành điền canh tác kiến nghiệp tử tôn”

Dịch:

“Năng lực kiên cường đắp đê ngăn nước khai hoang mở đất nổi danh kim cổ

Kỳ công vĩ đại thay chua rửa mặn canh tác cây trồng khởi nghiệp cháu con”.

2. Câu đối nhà thờ họ Vũ thôn Cung Đường, Phong Cốc

“Trúc hải thành điền thần đệ nhất

Cơ cầu khắc thiệu chỉ qua từ”

Dịch:

“Ngăn biển thành ruộng đồng tổ thần là số một

Noi theo nghiệp ông cha từ đường họ Vũ này”

Dịch:

“Long Thành quê cũ tam huynh đệ

Đông Hải khai canh chú với anh”

3. Câu đối nhà thờ họ Nguyễn xóm Cung Đường, Phong Cốc

“Khai canh miếu liệt tam công tổ

Dực bảo triều phong tứ xã thần”.

Dịch:

“Công sức khai canh miếu thờ ba vị tổ

Dực bảo trung hưng phong làm bốn xã thần”.

Và:

“Long Thành mộng ứng quang tiên thế

Oa tỉnh thanh văn khải hậu nhân”.

Dịch:

“Long Thành ứng mộng vẻ vang tiên tổ

Giếng ếch âm vang khởi nghiệp đời sau”.

4. Câu đối nhà thờ họ Đào xã Lưu Khê

“Khai canh công thần lưu hậu thế

Từ đường Đao tộc sáng tiền nhân”.

Dịch:

“Mở đất khai hoang công lao tổ thần lưu hậu thế

Nhà thờ họ Đào khai sáng xây dựng tự người xưa”.

5. Câu đối nhà thờ họ Bùi ở xã Thượng Trưng, Bạch Hạc, Vĩnh Phúc

“Tần tảo chi gia bồi hậu thực

Thư điền vô thuế tử tôn canh”

6. Câu đối nhà thờ họ Hà ở Bình Sơn, Lập Thạch, Vĩnh Phúc

“Bách thế lưu truyền, tông tổ thanh bồi lai dã viễn

Nhất đường ca tụng, tử tôn diệc diệp Vĩnh chi Tuy”

7. Họ Trần Danh thôn Bảo Triện – Bắc Ninh

“Định Mỗ chi sơn tán loạn giới thủy khả an

Bảo Triện chi mạch huyền vi cùng sơn tắc các”.

Câu đối nhà thờ họ ở Đồng bằng sông Hồng

1. Câu đối nhà thờ họ Thạch, xã Ninh Hiệp, Gia Lâm, Hà Nội

“Lan Khê chi tỏa, mạch văn dài

Thiên Thủy dòng phân, nguồn phúc rộng”

2. Nhà thờ họ Đặng gốc Trần ở Ỷ La, Dương Nội, Hoài Đức

“Lũy thế Đông A truyền cựu đức

Danh tồn Nam sử ấp thanh hương”

Dịch:

“Gốc gác họ Trần truyền đức cũ

Danh lưu Nam sử, tỏa hương thơm”

3. Nhà thờ họ Hoàng ở Yên Hòa, Cầu Giấy, Hà Nội

“Hữu khải tất tiên bản huyện địa khoa chi thủy

Bất hiển diệc thế tiền Trần Quang Thái dĩ lai”

Dịch:

“Được mở mang là nhờ tiên tổ đã mở ra đại khoa đầu tiên cho huyện ta

Đời đời nối nhau rạng rỡ bắt đầu từ năm Quang Thái nhà Trần đến nay”.

Và:

“Trật tự thiên thu quốc hữu đại thừa gia hữu miếu

Thanh phong vạn cổ triều lưu tướng nghiệp sử lưu danh”.

Dịch:

“Thờ phụng ngàn thu, nước có cúng nhà thờ có miếu

Gió mát muôn thuở, sự nghiệp ở triều đình, tên tuổi trong sử sách”.

4. Câu đối nhà thờ họ Tô xã Kiến Quốc, Ninh Giang, Hải Dương

“Nam Bắc chi điều Tô bản xuất

Đông Tây vạn phái thủy tòng nguyên”

5. Nhà thờ họ Vũ ở Đại Vĩ, Cổ Loa, Hà Nội

“Thiên vị tài bồi dương ngã Vũ

Thế truyền tác nghiệp tự Nguyên Hương”

Dịch:

“Trời làm giàu cho họ Vũ ta

Đời đời truyền lưu ở xóm gốc”

6. Nhà thờ họ Đinh, Thái Bình

“Nghĩa phụ Trương Vương vong Bắc quốc

Linh phù Đinh tướng phục Nam bang”

Dịch:

“Bậc nghĩa phụ lớn Trưng Vương dẹp tan quân giặc Bắc

Linh thiêng hãy phù giúp Đinh tướng khôi phục nước Nam”.

Câu đối nhà thờ họ ở Bắc Trung Bộ

1. Câu đối nhà thờ họ Hồ ở Việt Nam

“Khai tất tiên, nhất bản năng song cán

Xương quyết hậu, thiên nhi dự vạn tôn”

Dịch:

“Mở mang trước tiên, một gốc sinh hai cành

Thịnh vượng về sau, nghìn con cùng vạn cháu”

2. Những câu đối nhà thờ họ Nguyễn, xã Đà Sơn, Đô Lương, Nghệ An

“Hoa đào tích ký sơn Nam thạch

Họa đống huy liên Phượng ổ vân”

Dịch:

“Gốc tích ở đá Sơn Nam

Huy hoàng ở mây phượng ổ”.
Và:

“Khoa giáp phi anh hoa hoạn phổ

Kỳ biểu dụ ấm lịch thư hương”

Dịch:

“Khoa giáp anh hào ghi trong sử sách

Biển cờ phúc ấm lưu mãi tháng năm”

3. Câu đối nhà thờ họ Hoàng làng Vạn Lộc

“Học hải tiên thanh phong triều tiệm đại

Hàn lâm bản sắc vũ lộ do đa”

Dịch:

“Biển học đi đầu như thủy triều dâng càng rộng mở

Rừng nho bản sắc, ơn mưa móc thấm nhuần dài lâu”.

4. Nhà thờ họ Nguyễn Huy làng Trường Lưu, Hà Tĩnh

“Gia long, bất nhượng Tuân gia bát

Vi phượng, hoàn thâu Tiết thị tam”

Dịch:

“Con cái thảy thành rồng, vượt hẳn tám chàng trai Tuân Tử

Anh em đều nên phượng, kém gì ba cậu ấm Tiết Công”.

5. Nhà thờ họ Phạm gốc Mạc tại Nghi Thiết, Nghi Lộc, Nghệ An

“Tinh linh thu chiếu Long giang nguyệt

Đức thịnh xuân hòa Phạm thủy phong”

Dịch:

“Trăng thu xứ Long giang soi hồn thiêng tiên tổ

Gió xuân miền sông Phạm hòa cùng đức thịnh cháu con”.

…vv.

Câu đối nhà thờ họ
Câu đối nhà thờ họ

Câu đối thà thờ họ ở Nam Trung Bộ

1. Nhà thờ họ Bùi ở Vĩnh Trinh, Duy Hòa, Duy Xuyên, Quảng Nam

“Tiền liệt lưu quang niên hữu vĩnh

Hiền công kham lặc thạch duy trinh”

Dịch:

“Ơn tổ sáng ngời năm tháng rộng

Phúc nhà ghi tạc núi sông bền”

Và:

“Nghĩa chỉ nhân cơ xương hậu thế

Thủy nguyên mộc bổn niệm tiền nhân”

Dịch:

“Nghĩa mỏng nhân nền vun hậu thế

Nước nguồn cây cội nhớ tiền nhân”

2. Câu đối nhà thờ họ Phan huyện Điện Bàn, Quảng Nam, Đà Nẵng

“Tố Nam Ảo Giản, Tố Bắc Vinh Dương, thử địa tùng lai danh tứ hải

Như thạch Điện Bàn, như qua Diên Phước, hồng cơ thiên cổ ngật trung châu”

3. Câu đối khắc tại nhà thờ họ Phan huyện Điện Bàn, Quảng Nam

“Hiếu trung kinh sử gia điền bửu

Đạo đức văn chương thế đẩu sơn”

4. Nhà thờ họ Võ ở Nha Trang

“Võ tộc đường trang cư bách tuế

Văn gia các tự kỷ thiên thu”

Dịch:

“Nhà họ Võ vào trung hơn trăm kỷ nghĩa tiền nhân

Nối dòng Văn dựng nghiệp trải ngàn thu ân tổ phụ”.

Câu đối nhà thờ họ Giang

Câu thứ nhất

“Chính khí văn chương thành chỉ trụ

Cố gia phong phạm tự trinh dân”

Dịch:

“Chính khí văn chương tiêu biểu như cột trụ

Khuôn phép nhà quan bắt đầu từ sự ngay thẳng”.

Câu thứ hai

“Bách thế bản chi bồi chỉ phúc

Nhất gia trữ trục thụ phong thanh”

Dịch:

“Gốc cành trăm đời vun phúc lớn

Rường cột một nhà nức tiếng thơm”

Câu thứ ba

“Khôi hoa sự nghiệp tồn Khuê Các

Tinh sứ huân danh trọng Đẩu Nam”

Dịch:

“Sự nghiệp khoa trường còn lưu ở gác Khuê Văn

Tiếng thơm đi sứ đáng trọng như sao Bắc Đẩu chốn trời Nam”

Câu thứ tư

“Danh trụ xuất danh khoa, Phật lục chí kim truyền Vĩnh Tộ

Thế nhân bồi thế phúc, Nho cơ chung cổ trĩ Viên Sơn”

Dịch:

“Võ lược danh lừng, lại sản sinh văn tài khoa giáp, sách báu còn truyền từ đời Vĩnh Tộ đến nay

Đạo nhân đời đời vun bồi quả phúc đời đời, nền nho vòi vọi như núi Tản Viên mãi tự ngàn xưa”

Câu thứ năm

“Bất vong giả tồn, tại thượng tại tả hữu

Hữu trật tư hỗ, vu cung vu tử tôn”

Dịch:

“Chẳng mất là còn, ở bên trên, bên trái bên phải

Có chức tước là phúc, ở bản thân, ở con cháu”

Câu thứ sáu

“Lễ dĩ tự kì tiên dã

Thành nhiên hậu năng hưởng chi”

Dịch:

“Lễ là để thờ phụng tổ tiên

Thành kính mới có thể khiến anh linh dự hưởng”

Câu thứ bảy

“Bá dẫn dực thừa diên thế trạch

Viên dung đường cấu bí sơ cơ”

Dịch:

“Đời trước gieo trồng, đời sau nối tiếp, dài lâu ơn huệ đời đời

Xây dựng từ đường, rực rỡ thêm nền móng ban đầu”

Câu thứ tám

“Triệu nhân ngật dụng hữu thành, hiếu tư duy tắc

Thế đức khắc xương quyết hậu, phúc lí vĩnh tuy”

Dịch:

“Gây mối thờ tự tốt đẹp, lòng hiếu kính đó là khuôn phép

Đức lớn cháu con thịnh vượng, phúc lộc dõi truyền”

Câu thứ chín

“Quan thân dịch thế Thi Thư trạch

Trở đậu thiên thu thử tắc hương”

Dịch:

“Áo mũ nối đời nhờ công đọc sách

Cúng tế ngàn thu, nếp gạo thơm tho”

…vv.

Câu đối nhà thờ họ Lại

Câu thứ nhất

“Quân tử sự quân, vũ trụ uyển lưu dư khí tiết

Tướng môn xuất tướng, sơn hà do khí cựu huân danh”

Dịch:

“Quân tử thờ vua, khí tiết tiếng thơm tràn vũ trụ

Tướng tài sinh tướng, huân công dấu cũ đượm non sông”

Câu thứ hai

“Tử hiếu thần trung, tam bách dư niên quốc

Tả chiêu hữu mục, nhất thập bát công từ”

Dịch:

“Tử hiếu tôi trung, ba trăm năm nước cũ

Tả chiêu hữu mục, mười tám vị quận công”

Câu thứ ba

“Thống chế di tung tồn cựu phả

Văn Minh cố địa phát hồng nguyên”

Dịch:

“Dấu xưa Thống chế lưu sử sách

Quê cũ Văn Minh rực rỡ ngọn nguồn”

Câu thứ tư

“Thập bát quận cppng, tam tể tướng

Thất khoa tiến sĩ cửu phong hầu”

Dịch:

“Mười tám quận công ba tể tướng

Bảy khoa tiến sĩ, chín phong hầu”.

Câu đối nhà thờ họ
Câu đối nhà thờ họ nhắc nhở con cháu hướng đến đạo đức, vui vẻ, hạnh phúc, làm ăn phát đạt

Trên đây, Làng nghề Cát Đằng đã giới thiệu với bạn đọc những thông tin liên quan đến câu đối nhà thờ họ. Như vậy, có thể thấy rằng câu đối là một phần trong các kiến trúc nhà thờ họ, từ đường dòng họ. Đặc biệt là miền Bắc, Trung như ở Hải Phòng, Thái Bình, Ninh Bình, Nam Định…Chất liệu được sử dụng phổ biến là gỗ, đồng, xi măng. Dù được tạo nên từ chất liệu gì đi chăng nữa thì giá trị về mặt tinh thần của câu đối nhà thờ họ vẫn vô cùng to lớn đối với thế hệ con cháu./.

 

Làng nghề Cát Đằng cung cấp thông tin chi tiết về bài viết
Câu đối nhà thờ họ bằng chữ Hán
Tên bài báo
Câu đối nhà thờ họ bằng chữ Hán
Thông tin mô tả chi tiết
Câu đối là một phần trong các kiến trúc nhà thờ họ, từ đường dòng họ. Đặc biệt là miền Bắc, Trung như ở Hải Phòng, Thái Bình, Ninh Bình, Nam Định...Chất liệu được sử dụng phổ biến là gỗ, đồng, xi măng. Dù được tạo nên từ chất liệu gì đi chăng nữa thì giá trị về mặt tinh thần của câu đối nhà thờ họ vẫn vô cùng to lớn đối với thế hệ con cháu
Nhà báo
Bản quyền nội dung
Làng nghề Cát Đằng
Logo
Hotline: 0353.247.247
Chat Facebook
Gọi điện ngay