125 lượt xem

Tìm hiểu về hình ảnh và ý nghĩa họa tiết Dơi thọ, Dơi ngậm đồng tiền

cửa võng dơi thọ

Tìm hiểu về hình ảnh và ý nghĩa họa tiết Dơi thọ, Dơi ngậm đồng tiền

Từ xa xưa nhiều người thấy con dơi là con vật xấu xí nhưng không phải vậy con dơi lại có ý nghĩa tầm quan trọng rất lớn trong đời sống văn hóa và tư tưởng của người Việt .Nếu để ý những đồ dụng dụng cụ, những đồ nội thất trang trí trong gia đình như bàn thờ dơi thọ hay như trên cổng đình chùa ta thường thấy hình ảnh dơi ngậm đồng tiền xuất hiện trên đó nhưng với giới trẻ hiện nay nhiều người chưa hiểu hết được hình ảnh dơi thọ có nguồn gốc và ý nghĩa như thế nào , Hãy cùng Làng Nghề Cát Đằng tìm hiểu về ngồn ngốc cũng như ý nghĩa của họa tiết dơi thọ, dơi ngậm đồng tiền

bàn thờ dơi thọ

Nguồn gốc, ý nghĩa họa tiết dơi thọ, dơi ngậm đồng tiền, dơi tọa trái đào

Hình ảnh con dơi biểu tượng cho sự trường thọ.

Cùng với hình ảnh con dơi các họa tiết thường có lối chơi chữ. Thường nhất là lối chơi chữ ghép với chữ ‘phúc’ nhưng cũng có khi đi với chữ ‘khánh’ (慶 có nghĩa là ‘chúc mừng’) thay cho lời cầu chúc phúc. Khánh lại có thêm âm là ‘khương’ có nghĩa là phúc. Âm khánh lại có chữ viết là 磬, chỉ một món nhạc khí quý trong cung đình, thế là có họa tiết con dơi ngậm chiếc khánh có hai quả tua; hình này có tên ‘phúc khánh’ với ý chúc mừng hưởng phúc an lạc và thịnh vượng . Hoặc cũng có khi đi với chữ ‘thọ’, thành ra ‘phúc thọ’, tức cầu chúc vừa hưởng phúc vừa đắc thọ. Trong mô-típ trang trí thành ngữ này được thể hiện bằng hình con dơi ngậm chữ thọ cách điệu. Nhiều lúc chữ thọ được thu gọn thành hình bát giác đơn giản với chiếc lá vươn dài ra và co rúm, biến cách thành con dơi , Thay cho khánh ngọc hay chữ thọ, con thấy hình con dơi ngậm một giõ hoa. Giõ hoa là một món trong ‘bát bửu’ nên hàm chỉ sự vui hưởng hạnh phúc

sập gụ dơi thọ

Trong phong thủy con dơi là linh vật biểu tượng sự may mắn, an lành. Con dơi có âm Hán – Việt là phúc, đọc trùng âm với chữ phúc trong từ hạnh phúc, sung sướng. Vì thế người ta đã lấy con vật này để chỉ niềm hạnh phúc sung sướng, cầu mong hạnh phúc đến với mọi người.

Thông thường để có hạnh phúc viên mãn người ta trang trí năm con dơi tượng trưng cho ngũ phúc. Năm điều phúc đó là:

  • Thọ tức là sống lâu
  • Phú tức là giàu có
  • Khang ninh tức là yên ổn và có sức khỏe
  • Du hảo đức tức là yêu mến đức hạnh
  • Khảo chung mệnh tức là chết mà không bệnh tật khi tuổi già.

Người Trung Quốc thường sử dụng những từ đồng âm của sự vật với những thứ tốt lành đẻ làm biểu trưng cho sự vật đó ví dụ như người Miền Nam nước ta thích trưng cây Mai trong ngày Tết vì từ Mai đồng âm với từ May trong nghĩa may mắn nhiều người cao tuổi ở đây cũng hay đọc chệch âm may mắn thành mai mắn, với chữ Lộc trong tài lộc cũng được hiểu như vậy,  người Miền Bắc ta có tục đêm giao thừa đi hái lộc đầu năm, lộc ở đây là những cành, lá non đang ra mầm non mà lộc này lại đồng âm với từ bổng lộc nên hiểu theo nghĩa bóng đi hái lộc là đem tài lộc về nhà là  như vậy.  Tượng tự ta có thể hiểu  ý nghĩa của việc sử dụng con Dơi làm biểu trừng cho sự may mắn là như vậy.

bàn thờ dơi thọ

Hình ảnh dơi ngậm đồng tiền

Hình ảnh con dơi đang bay, miệng ngậm đồng tiền lớn, hay hình ảnh con dơi ngậm chiếc khánh đá, con dơi ngậm chữ thọ, con dơi ngậm hoa cúc… được các nghệ nhân khắc hoặc đắp nổi có lẽ đều mang ý nghĩa nhất định.

họa tiết dơi ngậm đồng tiền

  • Con dơi ngậm khánh đá tức là con dơi ấy đang mang đến niềm may mắn, bởi chữ khánh có nghĩa là vui vẻ, hạnh phúc, phần thưởng. Khi nó kết hợp với con dơi tức là Phúc Khánh có ý nghĩa càng làm tăng sự hạnh phúc sung sướng và may mắn gấp bội.
  • Con dơi ngậm chữ thọ khi người ta kết hợp hai chữ phúc và thọ lại để chỉ một thông điệp mà ai ai cũng mong muốn có được. Đó là sự giàu có sung sướng hạnh phúc và sống lâu trăm tuổi.
  • Hình ảnh con dơi ngậm tiền cũng không nằm ngoài ý nghĩa ấy. Như vậy, có thể thấy sự phối hợp giữa hình ảnh con dơi và các hình tượng đi kèm nó để làm tăng sức biểu cảm của hình tượng mà không làm mất đi tính thẩm mỹ.

Hình ảnh Dơi tọa trái đào

Trái đào tượng trưng cho sự trường sinh bất tử, liên hệ tới truyền thuyết về quả bàn đào ở vườn đào tiên của Tây vương mẫu, cứ ba ngàn năm mới trổ bông, ba ngàn năm mới kết trái, ba ngàn năm mới chín, ăn được quả bàn đào thì trường sinh bất tử. Truyện Tây du của Ngô Thừa Ân đã kể rất ly kỳ chuyện Tôn Ngộ Không quậy phá tưng bừng làm tan hoang Hội yến Bàn đào của Tây vương mẫu.

Nhiều gia đình tổ chức lễ thượng thọ cho cha mẹ, ông bà vì thế còn đặt làm loại oản bột nặn hình quả đào, nhuộm phẩm màu phơn phớt hồng, ra ý hiến đào là dâng thêm tuổi thọ cho người thân.

Có khi vẽ Thọ tinh sinh ra từ quả đào, do hai tiểu đồng khiêng đi.

dơi tọa trái đào

Vì trái đào là biểu tượng cho trường sinh cho nên có khi người ta vẽ ba trái đào nằm giữa năm con dơi, với ý nghĩa mong ước hay cầu chúc trường sinh bất tử và hưởng được ngũ phúc. Số ba và số năm là số dương (mà dương là tốt đẹp, đối lập với âm là xấu). Số ba cũng do ảnh hưởng của Đạo đức kinh: “Một sinh hai, hai sinh ba, ba sinh vạn vật.” Vậy thì số ba hàm nghĩa sinh sinh hóa hóa, sinh sôi nảy nở, là sức sống bất diệt.

Hình ảnh ba trái đào và năm con dơi

Nếu tranh vẽ Thọ tinh kèm theo tiểu đồng, thì có khi tiểu đồng quảy trên vai một chùm hai hay ba trái đào tiên to tướng, có khi vẽ tiều đồng cầm mấy nhánh cỏ linh chi.

Cỏ linh chi cũng tượng trưng cho tuổi thọ, vì theo truyền thuyết linh chi là tiên dược, có thể cải lão hoàn đồng, cải tử hoàn sinh. Truyện kiếm hiệp Trung Hoa vì thế đôi khi lồng thêm những trận ác đấu long trời lở đất của quần hùng cao thủ, không phải để tranh giành bí kíp võ lâm mà chỉ cốt để chiếm đoạt linh chi mọc ngàn năm trên núi Côn Lôn hay đỉnh Thiên Sơn tuyết phủ, hoang vu heo hút, ăn được linh chi này thì gia tăng nội công, nội lực.

dơi thọ

Đôi khi tranh vẽ Thọ tinh cỡi trên lưng hay đứng bên cạnh một con hươu sao hoặc con nai. Hươu hay nai chữ Hán gọi là lộc, đọc cùng âm [lù] với chữ lộc theo nghĩa bổng lộc, tài lộc, lợi lộc… Có khi vẽ con hươu miệng ngậm vài nhánh cỏ linh chi để liên hệ thêm ý nghĩa trường sinh. Thọ (sống lâu) đọc cùng âm [shòu] với chữ thọ, thụ theo nghĩa thọ nhận, nhận được.

Hình ảnh Thọ tinh cỡi hươu

Có khi tranh vẽ một con dơi bay gần Thọ tinh, để liên hệ nghĩa phúc, phước (may mắn, phúc lành).

Thế nên, treo tranh Thọ tinh cỡi hươu, kèm thêm quả đào, con dơi, thì ngoài công dụng trang trí chủ nhà còn hàm ý mong ước vừa được sống lâu vừa được thọ hưởng nhiều tài lộc, may mắn. Tặng ai tranh này tức là kín đáo cầu chúc cho họ sống thọ, hưởng cả lộc lẫn phước.

Ngụ ý và hiệu ứng của hình ảnh con dơi trong đời sống văn hóa.

Bức tranh vẽ 5 con dơi được gọi là tranh Ngũ phúc. Ngũ phúc trong sách Thượng thư, thiên Hồng phạm gọi: “Thứ nhất là thọ, thứ hai là phúc, thứ ba là khang, thứ tư là du hảo đức, thứ năm là khảo chung mệnh”. Ngụ ý của Ngũ phúc cụ thể là: Thứ nhất là Trường thọ; Thứ hai là Phú quý; Thứ ba là An khang; Thứ tư là Vui với điều thiện, làm điều đức; Thứ năm là hòa nhã trước sau.

Bức họa có hai con dơi cạnh nhau mang ngụ ý được phúc, phúc vận và hạnh phúc. Hơn nữa, một có nghĩa là đơn lẻ, hai có nghĩa là cặp đôi, hoàn chỉnh. Do vậy, bức tranh còn mang ý nghĩa cầu toàn, cầu mong cát tường, cầu mong sự tốt đẹp và hạnh phúc.

cửa võng dơi thọ

Bức tranh vẽ một vị ma pháp sư có khả năng trừ ma quỷ và năm con dơi đang hoảng loạn bay mang ngụ ý đạt được Ngũ phúc.

Bức tranh có hình chữ “Thọ” được viết theo lối chữ Triện, xung quanh có 5 con dơi được phân bố vây quanh mang ý nghĩa chúc thọ.

Bức tranh vẽ trong một chiếc hộp có 5 con dơi đang bay lên mang ý nghĩa ngũ phúc hòa hợp.

Bức tranh họa hình ảnh Chung Quỳ trên tay đang cầm một chiếc quạt giấy, có con dơi bay đến đậu lên chiếc quạt, mang ý nghĩa “Dẫn phúc quy đường” (Dẫn phúc vào nhà).

Bức tranh vẽ hai con dơi đậu trên một bình hoa lớn mang ý nghĩa bình an, ngũ phúc tự đến.

Bức họa vẽ con dơi ở phía trên, đồng tiền bằng đồng ở phía dưới: chữ “tiền” (tiền bạc) và chữ “tiền” phía trước đồng âm, tượng trưng cho và hạnh phúc đến trước mắt.

Bức tranh vẽ loài dơi hồng mang ý nghĩa “hồng phúc vô lượng”

Các sử dụng các sản phẩm có họa tiết con dơi, dơi ngậm đồng tiền sao cho mang tài lộc cho gia chủ,

Loài dơi mang thuộc tính của loài chuột, những người cầm tinh con chó, khỉ, rồng (Tuất, Thân, Thìn) tất tương hợp với loài chuột, nên sử dụng loại sản phẩm này

Những người cầm tinh loài ngựa, dê, mèo (tuổi Ngọ, Mùi, Mão) xung khắc với loài chuột, không nên sử dụng

Những sản phẩm tranh về dơi nên treo ở phương vị cát lợi trong phòng khách sẽ càng khiến gia đình có thêm nhiều phúc khí.

Nếu muốn có được vận thế hanh thông, thuận lợi nên treo bức tranh loài dơi trên cửa, biểu thị ý nghĩa “ngũ phúc lâm môn”.

cuốn thư dơi thọ

Sử dụng họa tiết hoa văn loài dơi có thể bổ khuyết, cải thiện một số cách cục xấu. Ví dụ, trong ngôi nhà có nhiều xà ngang tất sẽ ảnh hưởng đến vận khí và sức khỏe của những người sinh sống trong ngôi nhà đó. Ở hai đầu của xà ngang, có thể treo bức tranh vẽ dơi tất có thể hóa giải được cách cục xấu này.

Loài dơi vốn mang thuộc tính của loài chuột, do vậy không phù hợp để  ở hướng chính Nam. Đây là xung khắc đối với loài chuột.

Nên sử dụng ở hướng Đông Bắc, Tây Nam, Đông Nam hoặc ở hướng chính Bắc, là những vị trí tương hợp với người tuổi Tý, như vậy tất sẽ cát lợi.

Hình ảnh dơi thọ, dơi ngậm đồng tiền, dơi tọa trái đào trong đồ gỗ mỹ nghệ

họa tiết dơi thọ

 

Phần mở rộng

Về mặt trang trí con dơi hay có kèm theo hai quả tua, gọi là họa tiết ‘dơi tua’, nhưng hình như hai quả tua đó chẳng mang một ý nghĩa sâu xa nào ngoài sự trang trí.  Dơi có thể được biến cách từ lá, gọi là lá hóa phúc, từ hoa mai gọi là mai hóa phúc, từ sen gọi là liên hóa phúc, từ quả gọi là quả hóa phúc; nhưng chủ yếu là từ hình hồi văn có tô điểm thêm hia lá gọi là hồi văn hóa phúc. Tùy theo ngẫu hứng người nghệ sĩ còn cho con dơi đi chung với rồng. Một vài chỗ thấy dơi xuất hiện ngay giữa tấm chi tiết của đồ gỗ, nhưng thường thì nằm ở các góc và giang cánh rất trang nhã. Trên đồ kim hoàn con dơi hay hóa thành những hạt tòn ten ở bông tai.

Từ ước mơ được sống lâu, hưởng phước lộc, người xưa đã cụ thể hóa cái ý tưởng trừu tượng thành những hoa văn, tranh vẽ, pho tượng cụ thể, hoặc để trang trí y phục hoặc nhà cửa, để làm quà chúc mừng nhau thay cho lời chúc ở cửa miệng hay trên tấm thiệp. Cuộc sống vì thế phong phú hơn, văn hóa hơn.

Hình ảnh con dơi được phối hợp với các biểu tượng đi kèm, mỗi thứ lại có nét đặc trưng riêng, toát lên ý đồ của các nghệ nhân và các cách bài trí phong thủy của ông cha ta. Ngày nay, trong thiết kế nội thất, đồ gỗ tâm linh nhiều nhà thiết kế đã có những suy nghĩ, ý tưởng mới cũng bắt nguồn từ những thiết kế mà ông cha ta đã để lại.

Làng nghề Cát Đằng cung cấp thông tin chi tiết về bài viết
Tìm hiểu về hình ảnh và ý nghĩa họa tiết Dơi thọ, Dơi ngậm đồng tiền
Tên bài báo
Tìm hiểu về hình ảnh và ý nghĩa họa tiết Dơi thọ, Dơi ngậm đồng tiền
Thông tin mô tả chi tiết
Nếu để ý những đồ dụng dụng cụ, những đồ nội thất trang trí trong gia đình như bàn thờ dơi thọ hay như trên cổng đình chùa ta thường thấy hình ảnh dơi ngậm đồng tiền xuất hiện trên đó nhưng với giới trẻ hiện nay nhiều người chưa hiểu hết được hình ảnh dơi thọ có nguồn gốc và ý nghĩa như thế nào
Nhà báo
Bản quyền nội dung
Làng nghề Cát Đằng
Logo
Hotline: 0353.247.247
Chat Facebook
Gọi điện ngay